Case: Hoe vijf familiebedrijven samenwerken aan hun energievoorziening in Hallum
Locatie: Hallum, gemeente Noardeast-Fryslân
Deelnemers: Vijf familiebedrijven op bedrijventerrein Hallum, waaronder meerdere bakkerijen
Vorm van samenwerking: Afstemming van energiegebruik, in ontwikkeling naar een groepstransportovereenkomst (GTO)
Status: In ontwikkeling; technische uitgangspunten staan, juridische invulling in voorbereiding
“Deze plek en de sociale cohesie, dat maakt het sterk.”
Hallum is een klein dorp tegen de Waddendijk in de gemeente Noardeast-Fryslân. Bijzonder is dat het bedrijventerrein qua oppervlakte bijna net zo groot is als het dorp Hallum zelf. Op het bedrijventerrein zitten vijf familiebedrijven, waaronder meerdere bakkerijen die al zes generaties in dezelfde familielijnen worden gerund. Zij produceren voor de lokale markt, de Europese markt en voor een deel ook voor Noord-Amerika.
Toen de druk op het elektriciteitsnet toenam, waardoor er geen concrete stappen gezet konden worden in verdere verduurzamingsplannen, was voor elk van deze ondernemers al snel duidelijk: dit kunnen we niet alleen oplossen. Projectleider Energietransitie bij de gemeente Noardeast-Fryslân, Jacob Klaas Star, vertelt in dit artikel hoe de ondernemers elkaar wisten te vinden, wat de voordelen zijn van sterke cohesie en welke vervolgstappen in Hallum worden gepland.
Aanleiding van de hub
In Hallum speelde al langer spanningsproblematiek op het middenspanningsnet. Dit had te maken met de capaciteit van het regelstation in Hallum. Er werd teveel vermogen gevraagd, dus beperkte netbeheerder Liander de transportcapaciteit achter het regelstation, wat voor zowel de bedrijven als de inwoners van Hallum voor problemen zorgde en concrete stappen richting verduurzaming in de weg stond. In februari 2023 kwam daar nog een probleem boven op: het onderstation van Dokkum kreeg te maken met netcongestie, waardoor er op het net rond Hallum onvoldoende transportcapaciteit overbleef om uit te breiden.
“Vanaf dat moment kwamen er twee problemen bij elkaar, spanningsproblematiek en de congestieproblematiek”, vertelt Jacob Klaas Star. Dat was het moment dat er echt iets moest gebeuren. De eerste gesprekken tussen de ondernemers dateren al van rond 2021, maar vanaf begin 2023 werd de samenwerking urgent.
Dat de ondernemers elkaar snel wisten te vinden, heeft alles te maken met de sterke sociale cohesie in het dorp. De bedrijven zijn stuk voor stuk familiebedrijven met een lange geschiedenis: de bakkerijen zijn ooit ontstaan uit dezelfde familielijn, en de eigenaren zijn ook buiten het bedrijventerrein nauw met elkaar en met het dorp verbonden.
“De directeur van één van de bakkerijen is voorzitter van de lokale bedrijfsvereniging. Iemand anders zit in het bestuur van de bibliotheek, weer iemand anders in het bestuur van het zwembad en iemand in het bestuur van de voetbalvereniging. Daarnaast is er ook de kerk. De sociale cohesie is dus heel sterk. Het ligt dan voor de hand om met elkaar het gesprek aan te gaan: welke problemen spelen bij jou, wat speelt bij ons, en hoe kunnen we elkaar helpen?”
Voor de betrokken bedrijven staat er veel op het spel. Een deel van hen levert aan internationale afnemers zoals grote supermarktketens, die steeds vaker eisen dat producten vanaf een bepaalde datum volledig duurzaam geproduceerd zijn.
Zonder ruimte op het net kunnen de bedrijven niet verduurzamen, niet elektrificeren en niet groeien. De urgentie is hoog. Als er geen oplossing voor wordt gevonden, moeten de bedrijven wel verhuizen. De gemeente wil dit graag voorkomen.
Samenwerking
Doordat de ondernemers al eerder met de spanningsproblemen te maken kregen, waren zij al eerder met Liander in gesprek. Al snel werd duidelijk dat de aanpassing van het lokale regelstation weliswaar op de planning stond, maar dat de oplevering pas in het vierde kwartaal van 2027 zou plaatsvinden. Dit duurt voor de ondernemers te lang. “Dat betekent dus dat de ondernemers tot die tijd op elkaar aangewezen zijn om oplossingen te vinden,” aldus Jacob Klaas.
In de eerste fase zochten de bedrijven vooral individuele oplossingen: besparen door hun gedrag en processen aan te passen, het eigen bedrijfsproces optimaliseren, zonnepanelen op het dak plaatsen om die opgewekte stroom zelf, achter de meter, te gebruiken. Dat bleek niet voldoende.
Gelukkig ontstonden in dezelfde fase gesprekken over wat later de basis zou worden voor de samenwerking. Een deel van de bakkerijen draait 24 uur per dag, 7 dagen per week, terwijl andere bedrijven op het terrein reguliere werkdagen van 08.00 tot 17.00 uur aanhouden. “Als je het dak vol hebt liggen met panelen, maar in het weekend niet werkt, terwijl de bakkerij ernaast wél 24/7 werkt, dan is een gesprek gauw geboren: hoe kunnen we elkaar dan helpen?”
Zo ontstonden de eerste vragen over het onderling delen van energie, tot en met het idee om een kabel onder de weg door te leggen. Dat de bedrijven elkaar al kenden, maakte het makkelijker om ook over gevoelige zaken open te zijn.
“Het waren hele open gesprekken naar elkaar toe: dit zijn onze investeringsbeslissingen, daar staan wij voor, wat speelt er bij jullie, en welke oplossingsrichting kunnen we daarin samen vinden?”
De bedrijven kozen ervoor om samen een adviseur te zoeken om hen te ondersteunen. Sinds 2022 is deze partij, Ekwadraat uit Leeuwarden met roots in Hallum en omstreken, gefinancierd door de bedrijven, de gemeente én de provincie samen, de vaste adviseur in het traject.
Die gezamenlijke financiering kwam niet vanzelf. Het onderzoeken en opstellen van plannen kost geld, en de gemeente had daar beperkte financiële middelen voor. “We hebben daarom al snel met de provincie gekeken: wat kunnen jullie doen, en waar kunnen jullie ons faciliteren? Uiteindelijk heeft iedereen een aandeel geleverd, waardoor we samen een adviseur in de arm konden nemen.”
Netbeheerder
Het contact met netbeheerder Liander noemt Star “genuanceerd. Het ligt eraan met wie je in gesprek komt welke hulp ze kunnen bieden. De één mag buiten de lijntjes kleuren en met de ondernemers meebewegen, de ander zit vast in protocollen.” De urgentie is inmiddels op alle niveaus besproken, van regiodirecteur tot raad van bestuur. “Onder de streep zit Liander toch wel altijd in de meewerkstand.”
De rol van de gemeente
Voor de gemeente betekent dit traject ook een omslag in denken. Normaal gesproken zou de gemeente in zo’n proces alleen een rol spelen als het gaat om ruimtelijk beleid en vergunningverlening. Maar de gemeente grenst aan de Waddenzee, een dunbevolkt gebied met beperkte werkgelegenheid en een logistiek uitdagende ligging.
Als de bedrijven in Hallum zouden omvallen of onvoldoende elektriciteit kunnen krijgen, verdwijnt die werkgelegenheid zonder dat daar iets voor terugkomt. “Een gepaste oplossing vinden is noodzakelijk voor het in stand houden van de leefbaarheid", aldus Star. “Daar moeten we als gemeente in faciliteren, meedenken in de oplossingsrichting en ons eigen beleid voorbereiden zodat daar ruimte voor ontstaat.”
Eerst keek de gemeente vanuit de warmtetransitie of het bedrijventerrein een warmtenet voor het dorp zou kunnen voeden. Maar de bedrijven gaan inmiddels zo efficiënt met hun eigen restwarmte om dat dit geen optie meer was.
In plaats daarvan onderzoekt de gemeente nu twee vormen om ook de inwoners van Hallum tegen dezelfde kostprijs energie te laten afnemen als de bedrijven: een energiecoöperatie, of een bredere energiegemeenschap waarin het dorp op eenzelfde manier vertegenwoordigd wordt als de bedrijven. “Iedereen is daar enthousiast over, ook de politiek in de gemeente en de provincie”. zegt Star. “Maar niemand weet nog precies hoe we het moeten doen. Dat is nu de zoektocht.”
De oplossing: ruimte creëren door samenwerken
De kern van het vraagstuk in Hallum is de beperkte transportcapaciteit op het net. Individuele oplossingen, zoals besparen en zon op het dak, waren niet genoeg om de groeiplannen van de bedrijven mogelijk te maken. Het regelstation van Hallum wordt daarom volledig vernieuwd, wat leidt tot een verviervoudiging van de netcapaciteit. Als dat eind 2027 klaar is, zouden de bedrijven weer los van elkaar voldoende ruimte hebben om te groeien. Tot die tijd is samenwerking noodzakelijk om pieken en gebruik onderling af te stemmen. Al is er nu al bekend dat men in 2030 weer boven de beschikbare transportcapaciteit zal komen. Daarom blijft samenwerken noodzakelijk voor zekerheid en continuïteit.
Een concreet voorbeeld maakt de urgentie van een gezamenlijke oplossing zichtbaar. Drie van de bakkerijen zitten op nog geen vierkante kilometer van elkaar. De grootste heeft acht ovens van 100 tot 150 meter lang, die nu nog op gas draaien. Die ovens moeten worden geëlektrificeerd: enerzijds omdat de kostprijs van gas oploopt, anderzijds omdat internationale afnemers, zoals grote supermarktketens, duurzaam geproduceerde producten eisen vanaf een vastgestelde datum. “Wij zien dat zij de komende periode gaan elektrificeren, en daardoor stijgt de energievraag enorm”, aldus Star.
Voor deze drie bakkerijen samen kan er, door hun samenwerking goed te organiseren,15 megawatt ruimte gecreëerd worden binnen de bestaande transportcapaciteit. "Die ruimte creëert ook kansen, wat zij niet gebruiken blijft over voor woningbouw of andere ondernemers”, legt Star uit. Zodra dat inzicht er lag, werd het al snel op die manier bij andere partijen neergezet, om het belang van de samenwerking voor de bredere omgeving te onderstrepen.
EMS, opwek en opslag, GTO
Om het energieverbruik onderling af te stemmen, willen de bedrijven uiteindelijk via een energiemanagementsysteem (EMS) werken. Dat is er nu nog niet gezamenlijk, maar de bedrijven zijn wel individueel bezig om ieder een eigen EMS in te richten, dat later schaalbaar moet zijn binnen de samenwerking. Door hun eigen EMS in gebruik te nemen, kunnen de bedrijven actie ondernemen om te besparen op hun verbruik en kunnen ze bestaande pieken deels dempen.
Voor de opwek en opslag kijken de bedrijven naar collectieve assets. Doordat de daken al grotendeels vol liggen met zonnepanelen, is aanvullende zonne-opwek nodig, maar die opgave is klein vergeleken met de opgave voor windenergie. Terwijl daar de grotere winst, maar tegelijkertijd dus ook uitdaging ligt: voor het eerst in vijftien jaar biedt het provinciale beleid daar nu wel ruimte voor. Ook spreken de bedrijven over een gezamenlijk batterijsysteem. Beide ontwikkelingen brengen ook een discussie in het ruimtelijk domein met zich mee: waar mag dat komen, en hoe organiseer je dat met de omgeving?
Juridisch gezien loopt de samenwerking toe naar een groepstransportovereenkomst (GTO). De bedrijven zijn nu vooral bezig met de juridische vertaling: hoe je de GTO inricht, hoe je dat organiseert en welke afspraken partijen onderling moeten maken.
Geleerde lessen en advies
Neem de moeite om elkaar te leren kennen en vertrouwen op de bouwen
“Leer elkaar goed kennen, bouw vertrouwen op en deel informatie met elkaar.” Daarbij gaat het niet alleen om sociaal contact, benadrukt Star, maar ook om het daadwerkelijk kennen van elkaars bedrijf.
“Als je elkaar sociaal kent, helpt dat, maar kom ook eens bij elkaar in het bedrijf zelf. Wees geïnteresseerd in wat er gebeurt in de loods van de buurman. Als je door een bedrijf loopt en de toelichting krijgt op het bedrijfsproces, voel je de trots en snap je ook de kwetsbaarheden. Daar ga je ook veel beter begrijpen hoe je afspraken met elkaar kunt maken. Dat kost tijd, dat is luisteren en koffie drinken, maar het helpt wel in dit proces.”
Heb begrip voor elkaars positie
Een tweede les gaat over begrip voor elkaars positie, ook richting de netbeheerder. Volgens Star hoort frustratie over traagheid en procedures in het begin van zo’n traject erbij, maar helpt het om die frustratie bespreekbaar te maken en uit te leggen waarom vertraging ontstaat.
“Ik schop ook wel eens tegen procedures en protocollen aan bij Liander, maar vervolgens gaan we elkaar wel helpen: waarom gebeurt dit nu, wat is de achterliggende gedachte, en snappen we elkaars positie daarin? Dat begrip voor elkaar hebben en creëren, dat is een hele belangrijke. Als je dat voor elkaar hebt, kun je volgens mij ook de wereld aan.”
Heb geduld en accepteer dat het een leerproces is
Ten slotte benadrukt Star dat het ontwikkelen van kennis in dit soort trajecten een gezamenlijk en geleidelijk proces is. “Het is al doende leren. Ik hoor dat ook bij andere energiehubs terug: we zijn met zijn allen kennis aan het ontwikkelen, en het accepteren dat we dat met zijn allen doen, is een belangrijk onderdeel van het proces.”
Wat Hallum volgens hem onderscheidt van andere initiatieven in het land, is precies die combinatie van sociale cohesie en een fysiek afgelegen locatie: “Het klinkt heel negatief, afgelegen, maar het is een hele mooie plek. Er zitten daar vijf topondernemers die hun bedrijf hebben laten groeien, vijf, zes generaties lang. Juist die plek en die sociale cohesie, dat maakt het sterk.”
Stappen richting de toekomst
Voor Hallum staan de komende maanden enkele belangrijke mijlpalen op de agenda. Eind september neemt Provinciale Staten van Fryslân een besluit over het provinciale beleid, waarin ook besloten wordt over de ruimte voor windenergie bij onder meer Dokkum en Hallum. “Dat is voor ons een hele belangrijke mijlpaal,” aldus Star.
Ook is de gemeente gestart met een omgevingsadviesraad, specifiek voor Hallum, om de dialoog met de omgeving te voeren. Als er gekozen wordt voor windenergie, waar moeten de windturbines dan komen en wat betekent dat voor de omgeving? En als er niet voor wind wordt gekozen, hoe wordt het benodigde vermogen dan wél gefaciliteerd? Dat traject moet in het voorjaar van 2027 leiden tot een advies aan de gemeenteraad.
Star wijst daarbij op een spanningsveld. “Het is een mooi verhaal dat er ruimte is geboden in de provincie, maar tegelijkertijd is de urgentie bij de bedrijven exponentieel toegenomen. Dat past niet meer in de processen van een provincie, een omgevingsadviesraad of een gemeenteraad die er nog een keer over moet spreken. Die ondernemers moeten nu investeringsbeslissingen nemen, en dat betekent dat ze dit jaar al besluiten of ze hier uitbreiden of ergens anders naartoe verhuizen. Dat maakt het spannend voor de bestaanszekerheid en werkgelegenheid in het gebied.”
Ondertussen werken de bedrijven en de gemeente aan de juridische invulling van de GTO en aan de uitwerking van een energiecoöperatie of energiegemeenschap waarmee ook de inwoners van Hallum kunnen profiteren van de samenwerking. Beide trajecten moeten de komende periode verder vorm krijgen.